ተመራማሪ ንምዝላቕ ሓይልታት ትግራይ ካብ መቐለ ምስቲ ህዝባዊ ግንባር ኣብ 1978 ናብ ናቕፋ ዝገበሮ ምዝላቕ ኣነጻጺርዎ

ምዝላቕ ሓይልታት ምክልኻል ትግራይ (TDF) ካብ መቐለን ካልኦት ከተማታትን ከም ስዕረት ክውሰድ የብሉን፡ ይብል ተመራማሪ ቀርኒ ኣፍሪቃ ዮሃንስ ወልደማርያም፡ ኣብ 29 ጥቅምቲ ብፓምባዙካ ኒውስ ቀዳማይ ዝተሓትመን ብ1 ሕዳር ኣብ መርበብ ሓበሬታ ማርቲን ፕላውት ዳግማይ ዝተዘርግሐን ጽሑፉ።

ወልደማርያም፡ ካብ ዩኒቨርሲቲ ማሳቹሴትስ ኣምኸርስት ኣብ ዓለምለኻዊ ርክባት ዶክተርነት ዘለዎ ናጻ ተመራማሪ፡ TDF ኣንጻር ምጽቃጥ ፈደራላዊ ወተሃደራዊ ምምሕዳር "ኣብ መወዳእታ ክዕወት" እዩ ዝብል እምነት ከም ዘለዎ ይጽሕፍ። እዚ "ፖለቲካውን ታሪኻውን ፍርደይ እምበር፡ ኲናት ተቐባልነት ኣለዎ ወይ ውጽኢቱ ኣቐዲሙ ተወሲኑ እዩ ዝብል ኣይኮነን" ኢሉ የስምረሉ።

ምንጽጻር ናቕፋ

እቲ ማእከላይ ክትዕ ናይቲ ጽሑፍ ኣብ ኲናት ሓርነት ኤርትራ ዝተመርኮሰ እዩ፣ እዚ ታሪኽ "ኤርትራውያን ወለዶይ ብፍላይ ጽቡቕ ገይሮም ዝፈልጥዎ" እዩ ይብል።

ብ1977፡ ይብል ንሱ፡ ህዝባዊ ግንባር ሓርነት ኤርትራ (ህግሓኤ)ን ተጋድሎ ሓርነት ኤርትራን ንዝበዝሐ ገጠርን ብዙሓት ኣገደስቲ ከተማታትን ተቖጻጺሮም ነይሮም። ብ1978፡ መንግስቲ መንግስቱ ብዓቢ ወተሃደራዊ ሓገዝ ሶቭየትን ተሳትፎ ኩባን ዓቢ መጥቃዕቲ ጀሚሩ። ህዝባዊ ግንባር ንተጋደልቱ ንነፍሲ ወከፍ ከተማ ኣብ ምክልኻል ካብ ምሕሳር፡ ናብ ሳሕል ገጹ ተሰሒቡ ኣብ ከባቢ ናቕፋ ምክልኻሉ ኣደልዲሉ።

ኣብ ካርታ፡ ይብል ወልደማርያም፡ ዓወታት ኢትዮጵያ ዓቢ ይመስል ነይሩ። ግን ህዝባዊ ግንባር ውድባዊ ኣቃውማኡ ሓልዩ፡ ኣብ ኣኽራን ሆስፒታላት፡ ዓውደ ስራሓትን ኣብያተ ትምህርትን ሃኒጹ፡ ድሕሪ 13 ዓመት ድማ ኣስመራ ኣትዩ። ደርግ "ከተማታት ክቆጻጸርን ወተሃደራዊ መደበራት ክሕዝን ይኽእል ነይሩ፡ ግን ብዓመታት ኲናትን ጭቆናን ዝተፈጥረ ምርሕሓቕ ክሰግሮ ኣይከኣለን" ይብል፣ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣቢይ ኣሕመድ ድማ "ኣብ ትግራይ ተመሳሳሊ ተጻራሪ ኩነታት" ይገጥሞ ከም ዘሎ ይከራኸር።

ንሱ ደረት እቲ ምንጽጻር እውን የመልክት፦ ህዝባዊ ግንባር ንናጽነት እዩ ተቓሊሱ፡ እቶም ሕጂ ኣንጻር ኣቢይ ዝተሓባበሩ ምንቅስቓሳት ግን ዝተፈልየ ዕላማ ኣለዎም።

ድኻም ኲናትን ዝተመቓቐለ ተኣማንነትን

እቲ ጽሑፍ ደገፍ ትግራዋይ ንሓድሽ ኲናት ብዘይ ቅድመ ኩነት ከም ዝኾነ ኣየቕርቦን። ወልደማርያም፡ ሂዩማን ራይትስ ዎች ኣብ 2026 ብሰበ ስልጣን ትግራይ ብግዲ ምልመላ ከም ዝተፈጸመ ዝሓበሮ ጸብጻብ ይጠቅስ፣ ኣመራርሓ ህወሓት ነዚ ክሲ ነጺግዎ እዩ። ከምዚ ዓይነት ተግባራት ነተን ንቓልሲ ዝሓለፈ ዝደገፋ ስድራቤታት ከርሕቐን ከም ዝኽእል የጠንቅቕ። ገለ ናይ ቀደም ተጋደልቲ ትግራይ ንምፍታሕ ዕጥቂ ይምዝገቡ ከም ዘለዉ ዝሓበሮ ጸብጻብ ኣሶሸየትድ ፕረስ እውን የመልክት።

እቶም ኣቢይ ብ16 ጥቅምቲ ንትግራይ ከመሓድሩ ዝሸሞም ሓሙሽተ ሰበ ስልጣን ብህዝባዊ ውክልና ዘይኮነስ ብኣዲስ ኣበባ ከም ዝተመርጹ፡ ኣገልግሎታት ምምላስ ድማ "ምስ ነባሪ ፖለቲካዊ ፍታሕ ሓደ ኣይኮነን" ይብል።

ብዛዕባ ኤርትራ ዝብሎ

ወልደማርያም፡ ውሳነ መንግስቲ ኤርትራ ኣብ 2020 ኣብ ኲናት ኣንጻር ትግራይ ክሳተፍ "ዘሕዝን ውሳነ" ኢሉ ይጽውዖ፣ ስድራቤታት ኤርትራ ኣብቲ ንምክልኻል ሉኣላዊነት ኤርትራ ኣድላዪ ኣይነበረን ዝብሎ ግጭት ደቀን ከም ዝሰኣና ይጽሕፍ።

ብተመሳሳሊ ድማ "ሉኣላዊነት ኤርትራ ዘይድረር እዩ" ብምባል ብትሪ ይዛረብ። ንሮይተርስ ብምጥቃስ፡ ሰራዊት ኢትዮጵያ ብ13 ጥቅምቲ ናብ ዶባዊት ከተማ ዛላምበሳ ከም ዝኣተወ የመልክት፣ ኢትዮጵያ ኣብ ባሕራዊ ንግዲ ምምርኳሳ ንገምገም ባሕሪ ካልእ ሃገር ክትጽንበር መሰል ከም ዘይህባ ይከራኸር። ምብጻሕ ወደባት ብዘተ ክረጋገጽ ይኽእል፡ ይብል፡ ግን "ኲናትን ምግባት ግዝኣትን ሕጋዊ መተካእታ ዲፕሎማሲ ኣይኮኑን።"

ድሕረ ባይታ

ኣስመራ ፖስት ብዛዕባ ምድፍፋእ ፈደራላዊ ሓይልታት ናብ ዶብ ኤርትራን ኣዲስ ኣበባ ኣብ ትግራይ ዘቖመቶ ግዝያዊ ምምሕዳርን ጸብጺቡ እዩ። ጽሑፍ ወልደማርያም ናይ ርእይቶ ጽሑፍ እዩ። ገለ ካብቲ ዘቕርቦ ክሲ፡ ብደብረጽዮን ገብረሚካኤል ናይ ህወሓት ዝተባህለ ፈደራላዊ ሓይልታት ንመዕርፎ ነፈርቲ መቐለ ወተሃደራት ንምጉዓዝ ይጥቀሙሉ ኣለዉ ዝብል ክሲ ሓዊሱ፡ ኣብቲ ጽሑፍ ባዕሉ ዘይተረጋገጸ ተባሂሉ ተገሊጹ ኣሎ።

እዚ ጸብጻብ ኣብቲ ብዮሃንስ ወልደማርያም ዝተጻሕፈ፡ ብፓምባዙካ ኒውስ ዝተሓትመን ብማርቲን ፕላውት ዳግማይ ዝተዘርግሐን ጽሑፍ ዝተመርኮሰ እዩ፣ እቲ ጽሑፍ ጸብጻባት ሮይተርስ፡ ኣሶሸየትድ ፕረስን ሂዩማን ራይትስ ዎችን ይጠቅስ።